บุญคูณลาน คือประเพณีอีสานดั้งเดิมที่ทำหลังการเก็บเกี่ยว เป็นการทำบุญฉลองที่ได้ผลผลิต มีการนำข้าวเปลือกมาทำบุญและสู่ขวัญข้าว โดยเฉพาะที่อำเภอศรีบุญเรือง จังหวัดหนองบัวลำภู มีการพัฒนารูปแบบการจัดงานให้ยิ่งใหญ่ด้วยการนำผ้าขาวม้าที่เป็นผ้าขาวม้า คือผ้าพื้นเมืองไทยที่มีลวดลายเป็นตารางสี่เหลี่ยม สีสันสดใส ใช้กันแพร่หลายในวิถีชีวิตของคนไทยมาแต่โบราณ โดยเฉพาะในชนบท มาตกแต่งอย่างวิจิตรตระการตา ประณีตและสวยงาม ตั้งแต่ประตูทางเข้าวัด ตกแต่งตั้งแต่ลำต้นของต้นโพธิ์ 
ลักษณะทั่วไป ทำจาก ผ้าฝ้าย หรือ ผ้าไหม ลายตาราง สีหลากหลาย ขนาดโดยประมาณ กว้างราว 1 เมตร ยาว 2 เมตร (อาจแตกต่างกันตามท้องถิ่น) ประโยชน์การใช้งาน ผ้าขาวม้าเป็นผ้าอเนกประสงค์ ใช้ได้หลายอย่าง เช่น นุ่งเป็นผ้านุ่งหรือผ้าคาดเอว ใช้เช็ดตัว เช็ดเหงื่อ ห่อของ แบกของ ใช้เป็นเปลเด็ก ใช้กันแดด กันลม หรือรองนั่ง
ความหมายเชิงวัฒนธรรม สะท้อน ความเรียบง่าย ประหยัด และภูมิปัญญาชาวบ้าน เป็นสัญลักษณ์ของชายไทยในอดีต ปัจจุบันนำมาประยุกต์เป็นเสื้อผ้า กระเป๋า ของที่ระลึก และงานแฟชั่น ที่มาของคำว่า “ขาวม้า” มีความเชื่อว่าเพี้ยนมาจากคำว่า “ขะม้า” หรือ “ขะมอ” ในภาษาถิ่น หมายถึงผ้าที่ใช้คาดหรือโพก ไม่ได้หมายถึงสีขาวหรือม้าโดยตรง
ขณะเดียวกันก็มีการสร้าง ปราสาทรวงข้าว ที่วิจิตรตระการตาจากนำรวงข้าวจำนวนมหาศาล เพื่อแสดงความอุดมสมบูรณ์และอนุรักษ์วัฒนธรรมอันดีงามนี้ให้คงอยู่ โดยจะจัดงานในเดือนมกราคม-กุมภาพันธ์ของทุกปี ที่วัดพรหมวิหาร จัดเป็นประเพณีสืบสานบุญคูณลาน สร้างปราสาทรวงข้าวบูชาพระแม่โพสพ
โดยเมื่อวันที่ 1 มกราคม 2569 ณ วัดพรหมวิหาร บ้านฝายหิน ตำบลโนนม่วง อำเภอศรีบุญเรือง จังหวัดหนองบัวลำภู ประชาชน สืบสานประเพณีบุญคูณลาน เพื่อบูชาพระแม่โพสพ และสู่ขวัญข้าวเพื่อความเป็นสิริมงคล ไฮไลท์อยู่ที่การสร้างปราสาทรวงข้าว ซึ่งชาวบ้านได้ใช้ภูมิปัญญานำรวงข้าวจำนวนมาก มาร้อยเรียงสร้างขึ้นอย่างวิจิตรสวยงาม รายล้อมด้วยการจัดซุ้มปราสาทรวงข้าวบริวารอีกหลายหลัง พิธีบายศรีสู่ขวัญข้าว การแสดงฟ้อนรำของกลุ่มแม่บ้านในชุมชน การแสดงกลองยาวเยาวชนนักเรียนโรงเรียนฝายหินประชารักษ์ และชาวบ้าน จากคณะกลองยาวอีสานเสียงพิณ
กิจกรรมตีนวดข้าว และอีกหนึ่งแลนด์มาร์คส่งเสริมท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่หาดูได้ยาก และมีที่เดียวในจังหวัดหนองบัวลำภู
โดยมีพระอุดมคุณาภรณ์ รองเจ้าคณะจังหวัดหนองบัวลำภู เป็นประธานฝ่ายสงฆ์ พร้อมจ้าอาวาสวัดพรหมวิหาร และพลังศรัทธาที่เดินทางมาจากทั่วสารทิศ ในขณะที่ นางศรัณยา สุวรรณพรหม นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดหนองบัวลำภู เป็นประธานฝ่ายฆราวาส พร้อม นายธนายุทธ ใยแก้ว นายอำเภอศรีบุญเรือง ประธานสภาวัฒนธรรมอำเภอนากลาง นาวัง และศรีบุญเรือง พร้อมกำนัน ผญบ.ในพื้นที่ตำบลโนนม่วง และ องค์การบริหารส่วนตำบลโนนม่วง และอีก 4 ชุมชนร่วมงานกว่า 500 คน ร่วมในพิธี
โดยในพิธีตอนเช้ามีการทำบุญตักบาตรพระเกจิ-ครูบาอาจารย์ ภายในวัด จากนั้นนายธนายุทธ ใยแก้ว นายอำเภอศรีบุญเรือง เป็นประธานในการบูชาบวงสรวงพระแม่โพสพ เป็นอีกหนึ่งประเพณีในฮีต 12 คอง 14 ของชาวอีสาน ที่สืบสานมาตั้งแต่บรรพบุรุษในช่วงเดือน 3 หลังเสร็จสิ้นฤดูกาลเก็บเกี่ยวผลผลิตข้าวนาปี โดยมีการถ่ายทอดมารุ่นต่อรุ่น เพื่ออนุรักษ์ศิลปะวัฒนธรรม และประเพณีพื้นบ้านดั้งเดิม เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวในท้องถิ่น ที่มีความโดดเด่นด้านวิถีชีวิตและประเพณีที่ยิ่งใหญ่ตลอดปี อย่างบุญคูนลานของชาวบ้านฝายหินได้มีการปรับปรุงและพัฒนาให้เหมาะสมกับยุคสมัย โดยเฉพาะรูปแบบปราสาทรวงข้าวมีการพัฒนาเรื่อยมา จนกระทั่งมีรูปแบบเป็นปราสาทรวงข้าวและหลอมข้าวชาวอีสาน ตามที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน ซึ่งมีความสวยงามโดดเด่นและยังคงรูปแบบวัฒนธรรมอีสานไว้
จากนั้น นางศรัณยา สุวรรณพรหม นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดหนองบัวลำภู เป็นประธานในการประกอบพิธีถวายความอาลัยเบื้องหน้าพระบรมฉายาลักษณ์ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติติ์ พระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระพันปีหลวง พร้อมเป็นประธานเปิดงานบุญคูณลาน พร้อมเงินสนับสนุนการจัดกิจกรรมบุญคูณลาน ประจำปี 2569 จากนั้นเป็นการแสดงศิลปวัฒนธรรมของ 4 ชุมชนบ้านฝายหิน 4 ชุดการแสดง
ต่อด้วยไฮไลน์ในงานเมื่อ นายธนายุทธ ใยแก้ว นายอำเภอศรีบุญเรือง ร่วมโชว์ตีกลองยาวร่วมกับคณะกลองยาววัดพรหมวิหาร และร่วมร่ายรำวงกับคณะแม่บ้านอย่างเป็นกันเอง สร้างความสนุกสนาน ในขณะเดียวกันนางศรัณยาฯนายก อบจ.หนองบัวลำภู นายอำเภอศรีบุญเรือง ตลอดจนหัวหน้าส่วนราชการและชาวบ้านร่วมกันตีข้าว(นวดข้าว) สำหรับข้าวที่เก็บเกี่ยวข้าววันพ่อจากนาหลวง จำนวน 14 ไร่เพื่อการกุศลโดยเจ้าของแปลงนา อนุญาตให้ทางวัดและชาวบ้านปักดำและเก็บเกี่ยวข้าวเองโดยพลังจิตอาสา นำมาก่อปราสาทรวงข้าวและหลอมข้าว อันเป็นการสืบสานพระราชดำริของพ่อหลวง เสร็จแล้วนำมาก่อเป็นปราสาทรวงข้าวและหลอมข้าวเป็นการเอาแรงนวดข้าว จนเสร็จสิ้นกิจกรรมท่ามกลางมหรสพตลอดทั้งวัน
ประเพณีบุญบายศรีสู่ขวัญข้าวคูณลาน สืบตำนานพระแม่โพสพในครั้งนี้ เป็นการแสดงถึงศิลปะ วัฒนธรรม ประเพณี ภูมิปัญญาท้องถิ่น และวิถีชีวิตดั้งเดิม ผ่านรูปแบบการจัดกิจกรรมต่างๆ ในงาน เช่น การร่วมบริจาคข้าวเปลือก เพื่อช่วยเหลือครอบครัวผู้ยากไร้ บำรุงพระพุทธศาสนา พัฒนาชุมชน แสดงออกถึงพลังสามัคคี และความกตัญญูต่อพระแม่โพสพ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ ที่ทำหน้าที่ปกปักรักษานาข้าว น้ำท่าอุดมสมบูรณ์ และหล่อเลี้ยงต้นข้าวให้เจริญงอกงาม ออกผลผลิตข้าวให้บริบูรณ์ ได้รับประทานเพื่อยังชีพและจำหน่ายสร้างรายได้เลี้ยงครอบครัว
จะอย่างไรก็ตาม สำหรับ 4 ชุมชนบ้านฝายหิน ต.โนนม่วง อ.ศรีบุญเรือง ได้จัดงานประเพณีบุญคูณลานเป็นประจำทุกปี โดยมีการพัฒนารูปแบบจากที่ชาวบ้านนำข้าวมากองรวมกัน เดิมไม่มีรูปแบบสวยงาม ต่อมาจึงใช้ภูมิปัญญาและด้วยความคิดสร้างสรรค์ ในการนำรวงข้าวมาประดับตกแต่งเป็นปราสาทรวงข้าวด้วยศิลปะอีสาน ซึ่งใช้เวลาไม่น้อยกว่าหนึ่งเดือน จนกลายเป็นปราสาทรวงข้าวที่วิจิตรสวยงาม การจัดงานบุญคูณลานดังกล่าว จึงเป็นการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนในการอนุรักษ์ พื้นฟู สืบสานประเพณีอันดีงามของท้องถิ่น รวมทั้งสร้างจิตสำนึกให้กับประชาชนได้เห็นความสำคัญของศิลปะ วัฒนธรรม ประเพณี และภูมิปัญญาท้องถิ่นของตนเอง เพื่อสร้างรายได้และกระตุ้นเศรษฐกิจชุมชนได้เป็นอย่างดีอีกด้วย
สุภัชรกานต์ แก้วสิงห์ รายงานข่าวจากจังหวัดหนองบัวลำภู
